Η αγάπη μόνη απάντηση στο πρόβλημα της ανθρώπινης ύπαρξης

Της Κατερίνας Γιαννακοπούλου

Δημοσιογράφου Ε.Δ.Η.Π.Η.Τ/ Υποψήφιας Δημοτικής Συμβούλου

17:07:09,04/20/2019
Κατερίνα Γιαννακοπούλου

Η δημοσιογράφος Ε.Δ.Η.Π.Η.Τ και υποψήφια δημοτική σύμβουλος Κατερίνα Γιαννακοπούλου γράφει για την αγάπη

«Είναι  η Αγάπη Τέχνη; Αν είναι χρειάζεται γνώση και προσπάθεια; Ή μήπως η Αγάπη είναι ένα ευχάριστο συναίσθημα , που κατά σύμπτωση το γνωρίζει κάποιος, το «συναντά» αν είναι τυχερός; Η αγάπη μόνη απάντηση στο πρόβλημα της ανθρώπινης ύπαρξης».

Με πιο γενικό τρόπο, ο ενεργητικός χαρακτήρας της αγάπης μπορεί να καθοριστεί αν πούμε ότι αγάπη πρωταρχικά σημαίνει δόσιμο και όχι απολαβή.

Τι σημαίνει όμως δόσιμο; Όσο κι αν φαίνεται απλή η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα, ωστόσο είναι γεμάτη από αμφισβητήσεις και περιπλοκές. Η πιο διαδομένη παρεξήγηση είναι εκείνη σύμφωνα με την οποία υποτίθεται ότι δόσιμο σημαίνει χάσιμο, παραχώρηση, να στερείσαι κάτι, να θυσιάζεις κάτι […]

Για το δημιουργικό χαρακτήρα, το δόσιμο έχει μια ολότελα διαφορετική σημασία. Το να δίνεις είναι η πιο υψηλή έκφραση του δυναμισμού. Στην ίδια την πράξη του δοσίματος νιώθω τη δύναμή μου, τον πλούτο, την ικανότητά μου. Αυτό το αίσθημα της πλουτισμένης ζωτικότητας και του δυναμισμού με γεμίζει χαρά.

Νιώθω τον εαυτό μου,  να πλημμυρίζει, να χαρίζει, ολοζώντανος και γι’ αυτό χαρούμενος. Το να δίνω μου φέρνει μεγαλύτερη χαρά από το να παίρνω, όχι γιατί είναι αποστέρησή μου,  αλλά γιατί στην πράξη της προσφοράς εκφράζεται η ζωντάνια μου, η ίδια μου,  η ύπαρξη.

Ωστόσο,  η πιο σημαντική περιοχή της προσφοράς δε βρίσκεται στα υλικά πράγματα,  αλλά στον ιδιαίτερο ανθρώπινο κόσμο. Τι δίνει αλήθεια ένας άνθρωπος στον συνάνθρωπό του;

Δίνει από τον εαυτό του, από το πιο πολύτιμο που έχει, δίνει από τη ζωή του. Αυτό δε σημαίνει αναγκαστικά ότι θυσιάζει τη ζωή του,  για τον άλλο, αλλά ότι του δίνει από κείνο,που είναι ζωντανό μέσα του.

Του δίνει από τη χαρά του, από το ενδιαφέρον, την κατανόηση, τη γνώση, το χιούμορ, τη θλίψη του – απ’ όλες τις εκφράσεις και εκδηλώσεις της ζωής,  που κρύβει μέσα του. Και καθώς δίνει μ’ αυτό τον τρόπο, εμπλουτίζει το συνάνθρωπο, δυναμώνει το αίσθημα της ζωντάνιας του,  με το να δυναμώνει τη δική του αίσθηση ύπαρξης. Δε δίνει με το σκοπό να πάρει.

Η προσφορά είναι από μόνη της,  μια εξαίσια χαρά. Καθώς, όμως,  δίνει δε μπορεί παρά να γεννήσει κάτι καινούργιο μέσα στον άλλο άνθρωπο και αυτό που γεννιέται αντανακλάται πάλι σ’ αυτόν.

Όταν αληθινά δίνεις, δε μπορεί παρά να λάβεις εκείνο που σου ξαναδίνεται. «Το να δίνεις», έχει σαν επακόλουθο να μεταβάλεις και τον άλλο άνθρωπο σε δότη, γι’ αυτό κι οι δυο τους,  μετέχουν στη χαρά αυτού του καινούργιου που δημιούργησαν.

Στην πράξη της προσφοράς κάτι νέο γεννιέται και τα δύο πρόσωπα νιώθουν ευγνωμοσύνη για τη ζωή που γεννήθηκε και για τους δυο τους. Ιδιαίτερα σε σχέση με την αγάπη, αυτό σημαίνει: η αγάπη είναι μία δύναμη που δημιουργεί αγάπη.

Η αδυναμία να δημιουργήσεις αγάπη, είναι ανικανότητα. Αυτή η σκέψη έχει εκφραστεί πολύ όμορφα από τον Μαρξ: «Ας πάρουμε», γράφει, «τον άνθρωπο σαν άνθρωπο και τη σχέση του,  με τον κόσμο σαν ανθρώπινη σχέση, και τότε δεν μπορείς ν’ ανταλλάξεις την αγάπη παρά μόνο με εμπιστοσύνη κλπ.

Αν θέλεις να χαρείς την τέχνη, πρέπει να είσαι καλλιτεχνικά διαπαιδαγωγημένος. Αν θέλεις να έχεις επιρροή στους άλλους, πρέπει να είσαι ένα τέτοιο άτομο που πραγματικά να ασκεί μια διεγερτική και προαγωγική επίδραση στους άλλους.

Κάθε σχέση σου,  με τους ανθρώπους και τη φύση πρέπει να είναι μια συγκεκριμένη έκφραση της πραγματικής ατομικής σου,  ζωής που αντιστοιχεί στο αντικείμενο της θέλησής σου.

Αν αγαπάς χωρίς να προκαλείς αγάπη, δηλαδή αν η αγάπη δε φέρνει και στον άλλο την αγάπη, αν καθώς εκφράζεσαι στη ζωή σαν άνθρωπος, που αγαπά δε γίνεσαι ταυτόχρονα και αγαπημένος, τότε η αγάπη σου, είναι ανίκανη, είναι δυστυχία».

Αλλά όχι μόνο: στην αγάπη το να δίνεις σημαίνει και να παίρνεις. Και ο δάσκαλος διδάσκεται από τους μαθητές του, ο ηθοποιός ενθαρρύνεται από το κοινό του, ο ψυχαναλυτής θεραπεύεται από τον ασθενή του – με τον όρο ότι δε μεταχειρίζονται ο ένας τον άλλο σαν αντικείμενα, αλλά συνδέονται ανάμεσά τους, πηγαία και δημιουργικά.

Τι είναι, όμως,  η αγάπη και γιατί κάποιοι άνθρωποι είναι ανίκανοι να τη βρουν; Τι είναι μοναξιά και γιατί μας βασανίζει; Τι είναι οι ανθρώπινες σχέσεις και γιατί και πώς λειτουργούν με τον τρόπο που λειτουργούν;

Από το λυκαυγές του είδους μας, τα ανθρώπινα πλάσματα σε κάθε τόπο και σε κάθε χρόνο αντιπάλεψαν μ’ έναν απείθαρχο συναισθηματικό πυρήνα, που συμπεριφέρεται με απρόβλεπτους και χαοτικούς τρόπους. Η επιστήμη αποδείχτηκε ανήμπορη να τα βοηθήσει.

Ο πρώτος γιατρός του δυτικού κόσμου, ο Ιπποκράτης, το 450 π.Χ. υποστήριζε ότι τα συναισθήματα πηγάζουν από τον εγκέφαλο. Είχε δίκιο, αλλά για τα επόμενα δυόμισι χιλιάδες χρόνια η ιατρική δεν μπόρεσε να προσθέσει περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τη συναισθηματική ζωή.

Τα ζητήματα της καρδιάς ήταν ζητήματα που αφορούσαν μόνο στις τέχνες: τη λογοτεχνία, το τραγούδι, την ποίηση, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, το χορό.

Η περασμένη δεκαετία γνώρισε μια έκρηξη επιστημονικών ανακαλύψεων σχετικά με τον εγκέφαλο, απαρχή μιας επανάστασης που υπόσχεται ν’ αλλάξει τον τρόπο που σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας, τις σχέσεις μας, τα παιδιά μας,  και την κοινωνία μας. Η επιστήμη μπορεί επιτέλους να στρέψει τη διεισδυτική ματιά της, στα αρχαιότερα ερωτήματα της ανθρωπότητας.

Οι αποκαλύψεις της,  καραδοκούν να γκρεμίσουν ουκ ολίγες σύγχρονες απόψεις σχετικά με τις εσώτερες διεργασίες της αγάπης. Παραδοσιακές ερμηνείες του μυαλού υποστηρίζουν ότι το Πάθος είναι ένα βασανιστικό απομεινάρι από το πρωτόγονο παρελθόν της ανθρωπότητας και ότι η πνευματική υποδούλωση του συναισθήματος είναι ο θρίαμβος του πολιτισμού.

Λογικά, αλλά αμφίρροπα συμπεράσματα ακολουθούν: Η  συναισθηματική ωριμότητα είναι συνώνυμη του συναισθηματικού περιορισμού. Τα σχολεία μπορούν να διδάξουν παιδιά στερημένα από συναισθηματικές δεξιότητες με τον τρόπο που διδάσκουν και τη γεωμετρία ή την ιστορία.

« Για να νιώσετε καλύτερα, ξεπεράστε με τη σκέψη σας, την ξεροκέφαλη κι απείθαρχη καρδιά σας». Αυτή είναι η κρατούσα άποψη. Σε μια ευχάριστη μεταστροφή, η επιστήμη –δεξί χέρι της Λογικής– επίσης, το αποδεικνύει.

Η αρχαία συναισθηματική αρχιτεκτονική του εγκεφάλου δεν είναι μια ενοχλητική ζωώδης τροχοπέδη. Αντίθετα αποτελεί σημαντικό κλειδί για τη ζωή μας. Ζούμε βυθισμένοι σε αθέατες δυνάμεις και σε σιωπηρά μηνύματα που διαμορφώνουν το πεπρωμένο μας.

 Ως άτομα και ως πολιτισμός, η ευκαιρία μας,  στην ευτυχία εξαρτάται από την ικανότητά μας να αποκρυπτογραφούμε έναν κρυμμένο κόσμο που περιστρέφεται –αόρατος, αδιανόητος, αμείλικτος– γύρω από την αγάπη.

Από τη γέννησή μας,  μέχρι  και το θάνατο, η αγάπη δεν είναι απλώς το σημείο,  όπου εστιάζει η ανθρώπινη εμπειρία, αλλά και η ζωτική δύναμη του νου, που ορίζει τις διαθέσεις μας, σταθεροποιεί τους ρυθμούς του σώματός μας και αλλάζει τη δομή του εγκεφάλου μας.

Η φυσιολογία του σώματος διασφαλίζει ότι οι σχέσεις θα καθορίσουν και θα εδραιώσουν την ταυτότητά μας. Η αγάπη μάς κάνει αυτό που είμαστε και αυτό που μπορούμε να γίνουμε. Στις σελίδες που ακολουθούν,  εξηγούμε πώς και γιατί συμβαίνει αυτό.

Στη διάρκεια πολλών αιώνων, όταν η επιστήμη κοιμόταν ακόμα, η ανθρωπότητα στηριζόταν στις τέχνες για να εξιστορεί και να καταγράφει τη μυστηριώδη συμπεριφορά της καρδιάς. Οι σκέψεις των ερευνητών και των εμπειριστών συναντούν τις σκέψεις των ποιητών, των φιλοσόφων και των βασιλιάδων.

Κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν παράδοξο το ότι ένα βιβλίο για την ψυχοβιολογία της αγάπης ξεκινάει μ’ ένα ποίημα, όμως,  η ίδια η περιπέτεια το απαιτεί. Η ποίηση αναδύεται εκεί, όπου το συναίσθημα συναντάει την κατανόηση – και το ίδιο συμβαίνει και με το μέγιστο μέρος της συναισθηματικής ζωής. Επάνω από τριακόσια χρόνια πριν, ο Γάλλος μαθηματικός Μπλαιζ Πασκάλ (Blaise Pascal) έγραφε:

«Η καρδιά έχει τη δική της λογική, για  την οποία η Λογική δεν έχει ιδέα».

Ο Πασκάλ είχε δίκιο, παρότι δεν μπορούσε να γνωρίζει το γιατί. Αιώνες αργότερα, ξέρουμε ότι τα συστήματα των νευρώνων που ευθύνονται για το συναίσθημα και το πνεύμα είναι διαχωρισμένα, δημιουργώντας έτσι το χάσμα ανάμεσά τους,  στο ανθρώπινο μυαλό και τη ζωή των ανθρώπων.

 Το ίδιο ρήγμα δυσκολεύει τους ανθρώπους να διεισδύσουν στα μυστήρια της ζωής, παρά το διακαή πόθο τους, να το πετύχουν.

Εξαιτίας του σχεδιασμού του εγκεφάλου, η συναισθηματική ζωή νικά τη Λογική λίγο –πολύ, όπως το πετυχαίνει κι ένα ποίημα. Και τα δύο σαλπίζουν υποχώρηση, μόλις ζυγώσει η διεξοδική ερμηνεία, όπως ένας αντικατοπτρισμός μια ημέρα του καλοκαιριού.

Παρότι η φύση της αγάπης δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί, έχει μια εγγενή τάξη, μια αρχιτεκτονική που μπορεί να εντοπιστεί, να ανασκαφεί και να διερευνηθεί.

Η συναισθηματική εμπειρία, σε όλη της,  τη λαμπρή περιπλοκότητα, δεν μπορεί να αναδυθεί ex vacuo, εκ του κενού: Πρέπει να πηγάσει από δυναμικά νευρωνικά συστήματα που σφύζουν από φυσιολογικές διεργασίες τόσο συγκεκριμένες και σχεδιασμένες βάσει προτύπου όσο και περίπλοκες.

Καθώς αποτελεί κομμάτι του φυσικού σύμπαντος, η αγάπη πρέπει να είναι σύννομη. Όπως και ο υπόλοιπος κόσμος, περιγράφεται και διέπεται από αρχές που μπορούμε να τις ανακαλύπτουμε, αλλά δεν μπορούμε να τις αλλάζουμε.

Μόνο αν ξέραμε πού και πώς να κοιτάξουμε, θα έπρεπε να μπορούμε να βρίσκουμε συναισθηματικούς νόμους στην επίδραση των οποίων ο άνθρωπος δε θα μπορούσε ν’ αντισταθεί περισσότερο απ’ όσο θα μπορούσε ν’ αντισταθεί στη δύναμη της βαρύτητας, πέφτοντας από έναν γκρεμό.

Μπροστά στο εγχείρημα να εντοπίσουμε τις επιταγές της αγάπης νιώθουμε στ’ αλήθεια δέος. Κάθε αντίληψη της έννοιας αγάπη αναπόφευκτα εξαρτάται από μια θεώρηση της ευρύτερης ολότητας του συναισθηματικού νου.

Ωστόσο, μέχρι το πιο πρόσφατο ψήγμα της ανθρώπινης ιστορίας δεν υπήρχε επιστήμη του νου. Οι κλασικές ελληνικές επιστήμες περιείχαν τη γεωμετρία, την αστρονομία, την ιατρική, τη βοτανολογία – αλλά καμία άποψη για τα ανθρώπινα συναισθήματα,  που θα μπορούσαν να διεκδικήσουν περισσότερη πειστικότητα απ’ όση οι σύγχρονοι με αυτά ευφάνταστοι μύθοι.

Αυτή η εμπειρική κενότητα διήρκεσε χιλιάδες χρόνια. Τα μυστικά της αγάπης παρέμεναν θαμμένα μέσα στο πιο απαραβίαστο θησαυροφυλάκιο που γνώρισε ποτέ ο κόσμος: Ένα κουβάρι από εκατό δισεκατομμύρια κύτταρα, των οποίων τα αναρίθμητα ηλεκτρικά ρεύματα και χημικά σήματα ενώνονται για να δημιουργήσουν ένα μοναδικό, ζώντα ανθρώπινο εγκέφαλο.

Όταν έχτιζαν την κατανόησή τους,  γύρω από τον συναισθηματικό νου, ο εγκέφαλος ήταν ένας γρίφος. Τα θεμέλια του οικοδομήματός τους,  έπρεπε να κατασκευαστούν από το μοναδικό υλικό, που υπήρχε σε άφθονη ποσότητα: Τις πιο αγνές εικασίες.

Οι πρώτοι εξερευνητές των παθών της ανθρωπότητας αντιμετώπισαν αυτή την πρόκληση με θαρραλέα επινοητικότητα. Σ’ ένα άβατο απρόσβλητο από κάθε διάψευση, σκάρωναν ψυχικά σύνεργα και σύμβολα που δεν είχαν φυσικό ισοδύναμο. Της λογικής και του πνεύματος.

«Ο άνθρωπος είναι ένα εύπιστο ζώο και σε κάτι πρέπει να πιστεύει», έγραφε ο Μπέρτραντ Ράσσελ (Bertrand Russell).

Ελλείψει μιας καλής βάσης για την πίστη του, θα ικανοποιηθεί και με μια κακή». Οπουδήποτε και οποτεδήποτε κι αν βρίσκονται, στη μεγάλη τους πλειονότητα οι άνθρωποι προτιμούν οποιαδήποτε εξήγηση (οσοδήποτε ελαττωματική ή ατεκμηρίωτη) από καμία εξήγηση.

 Όταν ο Φρόιντ ανακοίνωσε ότι είχε εξερευνήσει μια για πάντα τα ερεβώδη βάθη των ανθρώπινων παθών, ένα πλήθος που λαχταρούσε να νιώσει εφησυχασμένο και ασφαλές συνέρρευσε προς το όραμά του.

Η κατάρρευση αυτών των μύθων είναι πάντα πιθανή. Όσο ο εγκέφαλος παρέμενε ένα μυστήριο, όσο η υλική φύση του νου παρέμενε απόμακρη και απρόσιτη, η απουσία ενδείξεων επέτρεπε μια ελεύθερη ροή δηλώσεων σχετικά με τη συναισθηματική ζωή, που δε σήκωναν αμφισβήτηση.

 Όπως στην πολιτική, ο παράγοντας που καθόριζε τη μακροβιότητα και τη δημοφιλία αυτών των εννοιών δεν ήταν η αλήθειά τους, αλλά η ενέργεια και το πνεύμα που είχαν αναλωθεί στην προώθησή τους.

Στα χρόνια, όπου ασυγκράτητες εικασίες σχετικά με το νου κυκλοφορούσαν ελεύθερες, αλλοπρόσαλλοι ισχυρισμοί συσσωρεύονταν, σαν υποσχέσεις σε προεκλογική περίοδο.

Ο στόχος πίσω από τον εντοπισμό της φύσης της αγάπης δεν είναι να ικανοποιήσουμε αμπελοφιλοσοφικές συζητήσεις ή να εξασφαλίσουμε τροφή προς τέρψιν των ακαδημαϊκών. Αντίθετα, όπως το έργο μας καθιστά απόλυτα σαφές, ο κόσμος είναι γεμάτος από ολοζώντανους ανθρώπους, άντρες και γυναίκες, που συναντούν δυσκολίες στο να αγαπήσουν και να αγαπηθούν, και των οποίων η ευτυχία εξαρτάται καίρια από το πώς θα ξεπεράσουν αυτές τις δυσκολίες όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικά.

Όσο ακαλαίσθητο ή μυθολογικό κι αν είναι ένα πρότυπο του νου, αν το βρίσκαμε κλινικά αποτελεσματικό –αν μπορούσαμε να το χρησιμοποιήσουμε για να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να γνωρίσουν την καρδιά τους–  δε  θα θέλαμε με τίποτα να το απορρίψουμε.

Ωστόσο, όταν προσπαθήσαμε να χρησιμοποιήσουμε το φροϋδικό πρότυπο και τα πολυάριθμα παρακλάδια του, ανακαλύψαμε ότι η αποτελεσματικότητα δεν ήταν ένα από τα πλεονεκτήματα του προτύπου.

Όταν ο καθένας από μας ήρθε σε άμεση επαφή με τα συναισθηματικά προβλήματα των ασθενών του, είδαμε ότι τα παλαιά πρότυπα χαρτογραφούν εδάφη,  που δεν μπορούν να ανιχνευτούν πουθενά μέσα σ’ ένα πραγματικό άτομο.

Οι ασθενείς μα, ς ποτέ δεν είχαν προβλέψιμη συμπεριφορά. Δεν ωφελούνταν από αυτά που προδιέγραφαν τα πρότυπα, όσο γι’ αυτό που πραγματικά τους βοηθούσε,  δεν το είχαμε διδαχτεί ποτέ.

 Αν δεν αποφασίζαμε να το ξεχειλώσουμε και να το στρεβλώσουμε πέρα από το σημείο ρήξης του, το πλαίσιο για την κατανόηση της συναισθηματικής ζωής αποτύχαινε να διαφωτίσει τις ιστορίες των ασθενών που καθημερινά συναντούσαμε στο ιατρείο μας. Κι έτσι αναζητήσαμε αλλού στοιχεία για τους περίπλοκους γρίφους της καρδιάς.

 Η  εκτόπιση αυτού του κυριαρχικού προτύπου άφησε όλους εμάς χωρίς μια λογική εξήγηση για τη ζωή μας και τις αγάπες μας. Η κατάρρευση του Φρόιντ την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα κατέστησε τους πόθους μας, τις επιθυμίες μας, και τα όνειρά μας, αν όχι μη εξηγήσιμα, τουλάχιστον μη εξηγημένα.

 Παρότι η επιστήμη όρθωσε το ανάστημά της.  για να πάρει τη θέση της ως διάδοχος του Φρόιντ, δεν στάθηκε ικανή να σχεδιάσει ένα πλαίσιο για την αγάπη, που να είναι και στέρεο και κατοικήσιμο.

Δύο επίμονα εμπόδια κλείνουν το δρόμο. Πρώτα – πρώτα, ένας παράξενος συσχετισμός υπερίσχυσε ανάμεσα στην επιστημονική αυστηρότητα και στην ψυχρότητα: όσο πιο τεκμηριωμένο και θεμελιωμένο είναι ένα πρότυπο του νου, τόσο πιο πολύ αποξενώνει.

Η γνωστική ψυχολογία έβριθε από διαγράμματα με κουτιά και βέλη,  που συνέδεαν την αντίληψη με την πράξη και δεν είχε τίποτα να πει για το μη σκεπτόμενο κέντρο του εαυτού, στο οποίο οι άνθρωποι έχουν περισσότερη αδυναμία.

 Η εξελικτική ψυχολογία έριξε ένα ευχάριστο φως σε ό,τι ο νους οφείλει στον Δαρβίνο, όμως, το πρότυπο καταγγέλλει ως ψευδαισθήσεις τα στοιχεία ανθρώπινης ζωής από τα οποία λείπει το προφανές πλεονέκτημα της επιβίωσης – και σ’ αυτά περιλαμβάνονται η φιλία, η καλοσύνη, η θρησκεία, η τέχνη, η μουσική και η ποίηση.

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη υπήρξε εξίσου ένοχη για το ότι διέσπειρε μια αντιπαθητική και απάνθρωπη υπεραπλούστευση μια  απογοητευτική συλλογή από ανάλαφρους υπαινιγμούς.

 Η επιστήμη έχει προχωρήσει μπροστά στο μονοπάτι της κατανόησης του εγκεφάλου, όμως έχει ακόμα πολύ δρόμο, που χάνεται στα βάθη του ορίζοντα. Ο συστηματικός μελετητής της αγάπης βρίσκεται αντιμέτωπος με μια σεβαστή σχέση ανάμεσα στη βεβαιότητα και τη χρησιμότητα σε ζητήματα της καρδιάς:

Μόνο λίγα πράγματα που αξίζει να γνωρίζουμε για την αγάπη μπορούν να αποδειχτούν και πραγματικά ελάχιστα απ’ όσα επιδέχονται δοκιμή αξίζει καν να τα μάθουμε.

Καθώς περιπλανιέται στα λημέρια της αγάπης, ο ασυμβίβαστος εμπειριστής δεν έχει πολλά να συζητήσει. Η άγρια και άναρθρη λαχτάρα ενός μικρού παιδιού για τους γονείς του, το χειμαρρώδες πάθος μεταξύ νεαρών εραστών, η ακλόνητη αφοσίωση κάθε μάνας – όλα είναι άπιαστα, ατμός που χλευάζει κάθε απόπειρα της αντικειμενικότητας να τα αποδώσει στο τάδε γονίδιο ή στη δείνα ομάδα κυττάρων.

Ίσως μια ημέρα όλα να είναι γνωστά, όμως αυτή η μέρα μάς γνέφει από μια ασύλληπτη απόσταση. Κι όμως, αν δεν περιοριστούμε κάπως σε επαληθεύσιμα γεγονότα, ο καθένας μπορεί να στροβιλίζει απεριόριστες φαντασιώσεις για την αγάπη που έχουν το ίδιο αποδεικτικό κύρος όσο και τα συμπεράσματα ενός πίνακα Ουίτζα.

 Εάν ο εμπειρισμός είναι στείρος και ατελής, ενώ η ιμπρεσιονιστική εικασία οδηγεί παντού και πουθενά, πόσες ελπίδες μπορεί να υπάρχουν ότι θα φτάσουμε σε μια αποτελεσματική κατανόηση της ανθρώπινης καρδιάς; Για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ: «Δεν μπορεί να υπάρξει επιστήμη χωρίς φαντασία ούτε τέχνη χωρίς γεγονότα».

Η αγάπη πηγάζει από τον εγκέφαλο⋅ ο εγκέφαλος είναι υλικός, φυσικός και κατά συνέπεια εξίσου κατάλληλος σα θέμα επιστημονικής συζήτησης.

Όμως,  η αγάπη αναπόφευκτα συμμετέχει στο προσωπικό και στο υποκειμενικό, κι έτσι δεν μπορούμε να την τοποθετήσουμε στο γυάλινο δοχείο του φυσιοδίφη και να της καρφώσουμε τα φτερά στον πίνακα, όπως θα μπορούσε να κάνει ένας εντομολόγος με μια σπάνια πεταλούδα.

Παρά τα όσα διδάσκει η επιστήμη, μόνο μία ντελικάτη σύμμειξη τεκμηρίωσης και διαίσθησης μπορεί να οδηγήσει στην πιο πιστή απεικόνιση του συναισθηματικού νου. Για να ξεγλιστρήσει κανείς ανάμεσα στους δίδυμους κινδύνους της ανούσιας υπεραπλούστευσης και της αβάσιμης μωροπιστίας, πρέπει να ισοσκελίσει το σεβασμό προς τη δοκιμή και την τεκμηρίωση με μια βαθιά στοργή προς ό,τι δεν έχει αποδειχτεί κι ό,τι δεν μπορεί να αποδειχτεί. Η κοινή λογική πρέπει να συνδυάζει ισόποσα το πέταγμα της φαντασίας με μια αποστροφή προς την άκαμπτη «ορθοδοξία».

Ενώ η επιστήμη παρέχει ένα σημαντικά χρήσιμο εργαλείο στην εξερεύνηση και τον ορισμό του φυσικού κόσμου, τα ανθρώπινα όντα καταφθάνουν εφοδιασμένα με παλαιότερα μέσα για να διακρίνουν από τι είναι καμωμένες οι καρδιές γύρω τους.

Επί χρόνια, σκαλίζαμε τη λογοτεχνία της νευροεπιστήμης αναζητώντας τα λαμπρά γεγονότα που θα μπορούσαν να φωτίσουν τη συνάφεια, τις μελέτες που θα μπορούσαν να λύσουν τους κόμπους και να ξετυλίξουν τα νήματα των δεσμών που ενώνουν.

Με δυο λόγια αναζητούσαμε την επιστήμη της αγάπης. Καθώς στον δικό μας,  τομέα δε βρίσκαμε ένα τέτοιο σύστημα, βγήκαμε για κυνήγι σε άλλες επιστήμες.

Ωστόσο, δε μπορούμε να υιοθετήσουμε τη μυωπική υπόθεση ότι τα ακαδημαϊκά συγγράμματα κρατούν το κλειδί για τα μυστήρια της αγάπης.

Η ζωή των ανθρώπων αποτελεί την πλουσιότερη πηγή αυτής της πληροφόρησης. Εκείνοι που αποπειρώνται να μελετήσουν το σώμα χωρίς βιβλία αρμενίζουν σε αχαρτογράφητα πελάγη, όπως παρατήρησε ο Γουίλλιαμ Όσλερ (William Osler), ενώ εκείνοι που μονάχα διαβάζουν βιβλία δεν σαλπάρουν καν.

Κι έτσι, όπου ήταν δυνατόν, συγκρίναμε αυτό που είχε να πει η έρευνα με τη συναισθηματική εμπειρία των ασθενών μας, των οικογενειών μας, αλλά και τη δική μας. Μετά από κάμποσα χρόνια επικονίασης από ένα θησαυρό επιστημών, ο διεπιστημονικός ανεμοστρόβιλος έγινε ένα.

Αρχίσαμε να σκεφτόμαστε την αγάπη και να την περιγράφουμε ο ένας στον άλλον με όρους που δεν είχαμε ξανακούσει ποτέ.  Ένα επαναστατικό πρότυπο συναρμολογήθηκε ολόγυρά μας, και έκτοτε παραμείναμε μέσα σ’ αυτό.

 Μέσα σ’ αυτή τη δομή βρήκαμε νέες απαντήσεις στα ερωτήματα που άξιζε περισσότερο τον κόπο να τεθούν για την ανθρώπινη ζωή: Τι είναι τα συναισθήματα και γιατί τα νιώθουμε; Τι είναι οι σχέσεις και γιατί υπάρχουν; Τι προκαλεί συναισθηματικό πόνο και πώς αυτός μπορεί να επουλωθεί – με φάρμακα, με ψυχοθεραπεία, και με τα δύο;

Τι είναι η ψυχοθεραπεία και πώς θεραπεύει; Πώς πρέπει να διαμορφώσουμε την κοινωνία μας για να εξασφαλίσουμε συναισθηματική υγεία; Πώς πρέπει να ανατρέφουμε τα παιδιά μας και τι να τους διδάσκουμε;

Η διερεύνηση αυτών των ζητημάτων δεν είναι απλώς μια πνευματική εξόρμηση: Οι άνθρωποι πρέπει να έχουν τις απαντήσεις για να κατανοήσουν το νόημα της ζωής τους. Βλέπουμε καθημερινά την ανάγκη γι’ αυτή τη γνώση και βλέπουμε και τις θλιβερές συνέπειες της έλλειψής της.

Οι άνθρωποι που δε διαισθάνονται ή δε  σέβονται τους νόμους της επιτάχυνσης ή της δυναμικής τσακίζουν τα κόκαλά τους⋅ αυτοί που δεν αντιλαμβάνονται τις αρχές της αγάπης χαραμίζουν τη ζωή τους και τσακίζουν την καρδιά τους. Η απόδειξη αυτού του πόνου είναι ολόγυρά μας, με τη μορφή αποτυχημένων γάμων, οδυνηρών σχέσεων, παραμελημένων παιδιών, ανεκπλήρωτων φιλοδοξιών και απραγματοποίητων ονείρων.

Και σε αριθμούς, αυτά τα τραύματα συνδυάζονται για να καταστρέψουν την κοινωνία μας, στην οποία η συναισθηματική ταλαιπωρία και τα παρακλάδια της είναι κοινός τόπος.

 Οι ρίζες αυτής της ταλαιπωρίας συχνά μένουν αθέατες και παραβλέπονται, ενώ τα προτεινόμενα γιατροσόφια δεν μπορούν ν’ αποδώσουν, επειδή έρχονται σε αντίφαση με τους συναισθηματικούς νόμους που η κοινωνία μας, δεν αναγνωρίζει ακόμα.

Αυτοί οι νόμοι είναι γραμμένοι στην πέτρα κάπου μέσα στην καρδιά, ανεξάρτητα από το πόσον καιρό καταφέρνουν να ξεγλιστρούν και να μένουν στην αφάνεια. Και δεδομένου ότι ο λαβύρινθος, όπου πλανιούνται αυτού του είδους τα μυστικά είναι πράγματι μικροσκοπικός, μπορεί να περάσουν αιώνες,  ωσότου ο εγκέφαλος αποκαλύψει τα τελευταία μυστήρια του.

 Κανείς από εμάς δε θα ζήσει για να δει να ξημερώνει αυτή η εποχή της αποκάλυψης.

Καταπιαστήκαμε όχι να χαρτογραφήσουμε το νου με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες, αλλά να ηγηθούμε μιας ευέλικτης αναγνωριστικής πτήσης επάνω από εδάφη που βρίσκονται κρυμμένα μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.

 Όσο το κάνουμε αυτό, θα απομακρυνόμαστε από αυτά που οι άνθρωποι θεωρούν γνήσια εδάφη της ψυχής. Και πριν τελειώσουμε, θα ασχοληθούμε με το κλαψούρισμα των χαμένων κουταβιών, με τα μαθηματικά της μνήμης, με τη συζυγική αφοσίωση του κυνόμυος και με τις εκφράσεις του προσώπου σε χώρες του Νότιου Ειρηνικού.

Θα μελετήσουμε το πείραμα ανατροφής ενός παιδιού από έναν αυτοκράτορα του Μεσαίωνα, κάποιες ψυχοθεραπευτικές τεχνικές, τη διαισθητική διάνοια των νεογέννητων και το γιατί οι άνθρωποι πιάνονται από το χέρι στον κινηματογράφο.

Θα ρωτήσουμε γιατί υπάρχει η οικογένεια, τι είναι τα αισθήματα και τι δεν είναι η αγάπη⋅ πώς ξέρουν να χαμογελούν τα τυφλά παιδιά και γιατί δεν το ξέρουν τα ερπετά. Μια καινούρια κατανόηση της αγάπης διαμορφώνεται στο σταυροδρόμι αυτών των εντελώς ανόμοιων περιοχών, όπου εμείς μπορούμε ν’ αρχίσουμε να περιγράφουμε τη συναισθηματική ζωή μ’ έναν τρόπο πιστό στη γνωστή φυσιολογία και τη βιωματική εμπειρία των ανθρώπινων πλασμάτων, με τα πάθη τους, και με τις αγωνίες τους.

επιστήμονας ή ο γιατρός δεν είναι οι μόνοι επιστάτες αυτών των εδαφών, και σίγουρα όχι οι πρώτοι. Η φιλοδοξία να διυλιστούν και να μεταδοθούν τα μυστικά της καρδιάς μπορεί ν’ αγγίξει στιγμές απαράμιλλης διαύγειας μέσα σ’ ένα μυθιστόρημα, ένα θεατρικό έργο, ένα διήγημα, ένα ποίημα.

Μέσα από μια συμμετρία τόσο συμπαγή και εντυπωσιακή,  όσο η ισοδυναμία της ύλης με την ενέργεια, η ποίηση της αγάπης και η επιστήμη της ταυτίζονται απρόσμενα.

Κάθε ατραπός χρησιμοποιεί τα εργαλεία του πνεύματος για να φτάσει παραπέρα⋅ καθεμιά προσπαθεί να πιαστεί από το άφραστο και να το καταστήσει γνωστό, με τη θερμή ταραχή της αναγνώρισης που τόσο συχνά φέρνει μαζί της η αλήθεια.

Τώρα που η επιστήμη έχει ταξιδέψει στο βασίλειο του ποιητικού, η προσπάθεια ενός εγχειρήματος μπορεί να επηρεάσει το ομόλογό του. Πολύ προτού υπάρξει η επιστήμη, οξυδερκείς άντρες και γυναίκες αντάλλασσαν ιστορίες για το πώς είναι οι άνθρωποι, ιστορίες που ποτέ δεν έχασαν τη δύναμη να μαγεύουν και να διδάσκουν.

Χρησιμοποιούμε την επιστήμη για να διερευνούμε την ανθρώπινη φύση με σκοπό όχι να αντικαθιστούμε αυτές τις ιστορίες, αλλά να τις εμπλουτίζουμε και να εμβαθύνουμε σ’ αυτές.

Ο Ρόμπερτ Φροστ έγραψε κάποτε ότι πάρα πολλοί ποιητές ξεγελούν τον εαυτό τους σκεπτόμενοι ότι το μυαλό είναι επικίνδυνο και πρέπει να μένει απέξω.

 Αυτή η αρχή καθρεφτίζεται στη μελέτη του εγκεφάλου, όπου πάρα πολλοί ειδικοί, καθαρά από φόβο, αποφεύγουν να αναφέρουν την αγάπη. Εμείς θεωρούμε ότι η καρδιά είναι επικίνδυνη και πρέπει να μείνει μέσα.

Το ποιητικό και το αληθινό, το αποδεδειγμένο και το αναπόδεικτο, η καρδιά και ο εγκέφαλος –σαν φορτισμένα σωματίδια αντίθετης πολικότητας– ασκούν την επιρροή τους σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Όταν έρχονται κοντά, το αποτέλεσμα είναι να πυρακτώνονται.

Σ’ αυτό το φεγγοβόλο συναπάντημα, αρχίζει να αποκαλύπτεται η αγάπη. Το ταξίδι που ξεκινάμε, εδώ δεν είναι κατά κανέναν τρόπο ολοκληρωμένο: Η επιστήμη των ημερών μας,  κάνει νύξη σε δομές, αλλά δεν μπορεί να τις προσδιορίσει. Το κάστρο του συναισθηματικού νου δεν είναι ακόμα πρακτικά θεμελιωμένο και στο βασίλειό του, υπάρχει άφθονος χώρος για εικασία, επινόηση και ποίηση.

©Typologos.com 2019

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.